Įstęšur hrunsins og helstu įbyrgšarmenn

Žetta er lengri og ķtarlegri grein en sś sem birtist ķ Fréttatķmanum ķ dag 5. aprķl, Skķrdag. Ķ eldra bloggi hef ég fariš betur ķ saumana į sumum žessara atriša. Veigaminni grein hefur įšur birst žar sem minnst var į talsvert af žessum atrišum sem listuš eru hér.

Rannsóknarskżrslan įriš 2010 og Landsdómur 2012 gįfu mjög góša innsżn ķ višskipta- og stjórnmįlaumhverfi lišinna įra. Hér verša taldar til helstu įstęšur hrunsins į sķnum tķma, margar meš innbyršis tengsl og ķ alžjóšlegu samhengi. Heimildarmyndin "Inside job" sem sżnd var ķ janśar sķšastlišnum į RŚV er į vissan hįtt kveikja aš žessum skrifum. Žį mynd vill höfundur hvetja alla til aš sjį, sem sįu hana ekki. Hśn minnir óneitanlega į ummęli fyrrum ritstjóra Morgunblašsins Styrmis Gunnarssonar „Žetta er ógešslegt žjóšfélag, žetta er allt ógešslegt. Žaš eru engin prinsipp, žaš eru engar hugsjónir, žaš er ekki neitt. Žaš er bara tękifęrismennska, valdabarįtta".

1. Rangt mannaval.  Mannarįšningar į Ķslandi, hafa allt of oft veriš "annars flokks" rįšningar, eša B rįšningar, žar sem fólk hefur veriš rįšiš vegna ęttartengsla, pólitķskra višhorfa eša vinįttu ķ staš hęfis. Sem dęmi mį nefna aš fjįrmįlarįšherra ķ hrunstjórninni var dżralęknir og višskiptarįšherra meš B.A ķ sögu og heimspeki.

2. Skortur į įbyrgš eigenda og stjórna bankanna. Eigendur banka létu bankana lįna fyrirtękjum sķnum grķšarlegar upphęšir. Žannig nįmu lįn til fįrra ašila jafnvel yfir 50% af eiginfé viškomandi banka. Blekkingum var beitt meš leppfyrirtękjum til aš snišganga gildandi reglur, eša eins og segir ķ laginu "žeir uršu Ķslandi aš falli".

3. Skortur į eftirliti. Skortur var og hefur veriš į nęgjanlega öflugu eftirliti į sviši efnahagsmįla ž.e. Fjįrmįla-, samkeppnis- og skattaeftirliti. Eftirliti hefur einnig veriš įfįtt į fleiri svišum eins og nżleg dęmi sanna (sbr. išnašarsaltiš og brjóstapśšana). Jafnframt hefur vantaš ešlilegar reglur og ramma sem stušla aš heilbrigšara višskiptalķfi og koma ķ veg fyrir kennitöluflakk og žvķumlķkt.

4. Afnįm hafta į fjįrmįlakerfinu žar sem fordęmiš var sótt til Bandarķkjanna.

5. Hįir stżrivextir og fįrįnlega hįtt vaxtastig almennt. Hingaš leitaši fjįrmagn įvöxtunar ķ hagstęšu umhverfi, sem aftur hękkaši vexti og śr varš vķtahringur, eins og leikhśs fįrįnleikans, fjįrmagn nśna fast į Ķslandi meš gjaldeyrishöftum.

6. Minnkun og afnįm bindiskyldu hjį Sešlabanka, varš til žess aš Sešlabankinn var nęr tómur žegar į reyndi!

7. Įbyrgšarleysi lögfręšinga og endurskošenda. Sumir žeirra gengu erinda eigenda banka og stórfyrirtękja. Žetta geršist į Ķslandi en einnig erlendis svo sem ķ Bandarķkjunum. 

8. Röng ašferšafręši viš yfirtöku rķkisins į Glitni banka. Margt var žar įbótavant og olli sķšan kešjuverkun. Žó sżndi rannsóknarskżrslan aš bönkunum yrši ekki bjargaš į žessum tķmapunkti. 

9. Ašgeršaleysi žingmanna. Alžingismenn eiga aš setja heilbrigšar leikreglur fyrir samfélagiš og sjį til žess aš stjórnsżslan annist góša framkvęmd žeirra. Ljóst er aš stjórnmįlamennirnir brugšust, og žurfa žeir aš aš taka upp betri vinnubrögš. Enn skortir nokkuš į aš allir žingmenn hafi gert hreint fyrir sķnum dyrum hvaš varšar geršir žeirra ķ ašdraganda hrunsins. Vonandi veršur slķkt skošaš vafningslaust betur. 

10. Hamfarir og fjįrmįlakreppa sem rišu yfir alžjóšlegt hagkerfi einkum haustiš 2008. Bankakerfiš ķ okkar litla og opna hagkerfi, meš veikum gjaldmišli, var grķšarlega stórt hlutfall af landsframleišslu eša um 12,5 sinnum stęrra. Gjaldmišillinn var og er mjög veikur og minnsti sjįlfstęši gjaldmišill ķ heimi. Slķkt er ekki įvķsun į stöšugleika og gerir hagkerfiš berskjaldaš. Sem stendur er genginu haldiš uppi meš gjaldeyrishöftum. 

11. Ekki var hlustaš į trśveršuga erlenda sérfręšinga.  Góšar greiningar žeirra voru rakkašar nišur, jafnvel af mįlsmetandi stjórnmįlamönnum sem og fjölmišlum, sem sumir voru reknir af eigendum bankanna. 

12. Hvķtžvottur rįšgjafa og matsfyrirtękja. Hagsmunaašilar og fleiri létu gera skżrslur sem įttu aš sżna  stöšugleika ķslenska efnahagslķfsins og bankakerfisins. Žar mį nefna skżrslu unna af Tryggva Žór Herbertssyni, žįverandi rįšgjafa rķkisstjórnarinnar og nśverandi alžingismanni og skżrslu prófessors Mishkin - sem fékk greiddar milljónir frį Višskiptarįši Ķslands. Matsfyrirtęki svo sem Standard & Poor gįfu śt skżrslur sem įttu aš sżna aš ķ raun vęri allt ķ lagi meš bankana.

13. Eiginhagsmunir stjórnmįlamanna.  Mįlsmetandi stjórnmįlamenn birtust og višhöfšu stór orš um skżrslur erlendu ašilana sem vörušu viš ķslenska bankakerfinu.  Žar mį helst nefna fleyg orš žįverandi varaformanns eins stjórnmįlaflokksins og stjórnarflokks ķ įgśst 2010, "žaš žarf aš senda žessa menn ķ endurhęfingu į skólabekk"!.  Maki viškomandi var į sama tķma einn af lykilstjórnendum eins af bönkunum meš milljónir ķ laun į mįnuši, auk aršgreišslna af hlutabréfum sem aldrei var greitt fyrir.

14. Skortur į lögum um fjölmišla. Žótt frumvarp žaš til fjölmišlalaga sem hafnaš var į sķnum tķma hafi ekki veriš gallalaust, veršur žvķ tępast neitaš aš naušsynlegt sé aš setja slķk lög   Eignarhald įkvešinna ašila į fjölmišlum var ein af įstęšum andvaraleysis žeirra. Eigendurnir gįtu haft mikil įhrif į almenningsįlitiš og sveigt žaš aš sér ķ hag. 

15. Viršingarleysi fyrir lögum og rétti.  Mörgum žykir žvķ mišur ekki tiltökumįl aš fara į sveig viš hlutina eins og dęmin sżna. Til marks um slķkt er aš žingmenn sem hafa brotiš lög eru endurkjörnir įn vandkvęša.

16. Menntun og fjįrmįlalęsi įbótavant. Almenningur varš aušvelt fórnarlamb fjįrmįlastofnanna žegar fariš var aš bjóša  óskynsamlegar lįntökur. 90% lįn, sem var eitt af kosningaslagoršum Framsóknarflokksins į sķnum tķma, reyndist žjóšinni dżrkeypt. 

17. Peningagręšgi og efnishyggja.  Almenn efnishyggja mjög mikil, og žar meš löngunin eftir aš eignast bifreišar, gręjur og hluti įn žess aš eiga fyrir hlutunum.

18. Hagfręšilegar blekkingar. Fólki var talin trś um aš Ķslendingar vęru svo afskaplega rķkir.! Höfundur skrifaši grein um žį hagfręšilegu blekkingu ķ Morgunblašinu įriš 2006 undir nafninu "Ķslendingar sjötta rķkasta žjóš ķ heimi". Žar kemur fram aš mikil vinna og vinnuframlag hefur hér mest aš segja. 

19. Skortur į įkvešnu višskiptasišferši og skattfręšižekkingu. Grįa svęšiš var stórt, menn komust upp meš ótrślega hluti ķ višskiptaumhverfinu. Hluti almennings viršist einnig ekki gera sér grein fyrir til hvers žaš er aš greiša skatta, né skilur orsakasamhengiš, aš meiri žjónusta žżšir meiri skatta og öfugt.

20.  Ķ žjóšarešlinu og mešal rįšamanna er tilhneiging til aš "byrgja brunninn žegar barniš er dottiš ofan ķ" eša hann jafnvel oršin fullur af börnum!. Ašgeršir eru oft eftirįbyggjandi ķ staš fyrirbyggjandi. 

21. Brotalamir ķ hagstjórn, einkum frį įrinu 2000 auk veikrar stjórnsżslu. Ašgeršir stjórnvalda voru žensluhvetjandi, skortur var į ašhaldi ķ rķkisfjįrmįlum og żmis hagfręšileg lögmįl ķ raun brotin. Aš mörgu leyti var um aš ręša gervihagvöxt keyršan upp meš lįntökum. 

22. Sala Landsbankans og Bśnašarbankans. Ašferšin sem beitt var viš söluna og vališ į kaupendum var įmęlisvert. Žau vinnubrögš uršu mešal annars til žess aš formašur einkavęšingarnefndar sagši upp stöšu sinni meš oršunum „Aldrei kynnst öšrum eins vinnubrögšum".  

23. Žjóšhagsstofnun var lögš nišur. Um var aš ręša hlutlausan greiningarašila. Ķ stašinn tóku svokallašir "sérfręšingar" hjį  greiningardeildum bankanna viš žjóšhagsspįm! 

24. Gjafakvótakerfiš. Hvort tveggja var gallaš, ašferšafręšin og framkvęmdin. Höfundur er žó ekki į móti kvóta į ašgengi aš fiskimišum eša öšrum aušlindum.   

Undirritašur leyfir sér aš vera žokkalega bjartsżnn fyrir hönd hins nżja Ķslands, og vonar aš višsnśningur hefjist loks į žessu įri, enda bżr mikill kraftur og įręši ķ žjóšinni, žrįtt fyrir vinnu- og ofurvaxtažręlkun. Landiš er rķkt af aušlindum, mannauš, orku, gjöfulum fiskimišum og engin strķš hafa veriš hįš hérlendis sem eyšilagt hafa innviši.  Slęmir stjórnendur, eftirlit og fleira hér aš ofan tališ er vandamįliš. Žörf į langtķmastefnumótun, fyrirbyggjandi ašgeršum og ögušum vinnubrögšum. Auka žarf sišfręšikennslu og innrętingu įbyrgšarkenndar til mótvęgis viš óhefta efnishyggju. Žį er mikilvęgt aš grunnžekking fjįrmįla og hagfręši sé hluti af nįmi bęši ķ grunnskólum og framhaldsskólum. Fjöldi fólks į um sįrt aš binda sökum mistaka sem hér hafa veriš talin upp. Į blogginu hakonthor.blog.is, hefur veriš fariš ķtarlegar ķ saumana į einstökum atrišum hér, m.a. ķ įšur birtum greinum ķ blöšum eša į vef. Til aš nį sęmilegri žjóšarsįtt er naušsynlegt aš žeir svoköllušu śtrįsarvķkingar og ašrir sem ręnt hafa žjóšina greiši sem allra mest til baka, og allt verši sótt sem hęgt er aš sękja meš öllum tiltękum rįšum. Sś leiš er ęskilegri en aš dęma žessa menn til langrar vistar į kostnaš skattgreišenda į hįlfgeršum hvķldarheimilum svo sem Kvķabryggju. Ég tek undir meš Ólafi Kristinssyni hdl., sem lagši til aš einn žessara manna framseldi hlutdeild sķna ķ Actavis til žjóšarinnar. Réttlįtara er aš żmsum sökudólgum blęši en aš almenning blęši gegndarlaust.


Miš Austurlönd, Lķbanon, Sżrland og Jórdanķa, Palestķna auk Ķsrael

Eftir vel heppnaša ferš 2010, lagši ég leišina til Arabalandana ķ Febrśar 2011 ķ 3ja vikna ferš, žar sem ég var einn į ferš, en hitti svo Helga feršafélaga minn ķ Ķsrael žar sem var sķšustu 9 dagana. Fór į milli 3ja landamęra,sem gat tekiš sinn tķma og heimsótti allar höfušborgirnar, breiddi ašeins śt byltingarandann o.fl. Skrifaši um feršina grein og myndir auk sjónvarpsvištals.

Minni hér loks į blogginu į žessar greinar og myndir. Var fróšlegt aš fara į milli žessara landa og heimsękja žau eftir aš hafa veriš ķ Ķsrael įriš įšur. Var mešal annars ręndur ķ Lķbanon af einum innfęddum sem gerši sig vinalegan viš mig! Nįši honum og vitoršsmanni hans eftir smį hasar, ryskingar o.fl. žar sem ég hljóp vitoršsmanninn uppi.

Var įgętt aš koma til Ķsrael eftir Arabalöndin, vestręnna žar og gaman aš sjį kvenfrelsiš žar, m.a. tekin ķ talsverša yfirheyrslu af innfęddri ķ öryggisgęslu į landamęrunum. Heimsótti einnig ķ Jórdanķu SOS barnažorp sem fyrirtęki okkar styrkir og svo fór ég ķ góša dagsferš frį Ķsrael yfir til Ramallah į Vesturbakkanum.

Į www.Visitorsguide.is,dk,no,es,it ... eša hverri sem er af vefsķšum okkar eru upplżsingar um feršina og myndir.  Fjórar efstu greinarnar og myndir.

Set fljótlega inn upplżsingar um feršina 2012 til sušaustur Asķu.

 

 

 


Miš Austurlönd einkum Ķsrael, einnig Egyptland og Jórdanķa.

Fór ķ einkar góša og fróšlega ferš til Ķsrael žar sem ég var ķ um 14 daga og svo dagsferšir til Jórdanķu m.a. til Petra og svo til Egyptlands.  Fróšleg ferš og eftirminnileg. Fór einn en kynntist talsveršu af fólki og bjó hjį innfęddum ķ Ķsrael, sem gisti hjį ķ gegnum couchsurfing.org vefsķšuna.

Skrifaši feršasögu og fróšleik um feršina og hśn er į www.Visitorsguide.is og fjöldi mynda. Undir destinations abroad - žar sem hęgt er aš velja Ķsrael eša Jórdanķu. 


17 veigamiklar įstęšur hrunsins og helstu įbyrgšamenn

 Greinin er ašeins lengri śtgįfa greinar sem ég skrifaši ķ lok aprķl 2010 og bķšur enn birtingar hjį Fréttablašinu žann 17.mai, enda talsveršur bištķmi vegna innsendra greina.

Rannsóknarskżrslan nżśtkomna var mjög góš kortlagning į višskipta- og stjórnmįlaumhverfi lišinna įra. Hér verša taldar til margar įstęšur hrunsins, margar meš innbyršis tengsl.

1. Mannaušur og mannval 

Mannarįšningar hafa ķ gegnum tķšina oft veriš B rįšningar. Žar sem fólk er rįšiš į grundvelli af tengslum ęttar eša vinįttu viškomandi ķ staš hęfis. Oft į kostnaš fagmenntunar tilheyrandi starfa og getur įtt viš allt frį stöšuveitingum ķ opinberum fyrirtękjum til dómskerfis. Gott dęmi er aš fjįrmįlarįšherra Ķslands var dżralęknir!, ber žó mikla viršingu fyrir žeirri stétt
2. Eftirlit og eftirlitsstofnanir

Skortur hefur veriš į nęgjanlega öflugu Fjįrmįlaeftirliti, samkeppnis- og skattaeftirliti. Jafnframt vantar ešlilegar reglur og ramma sem stušla aš heilbrigšara višskiptalķfi og varna kennitöluflakki og žvķumlķku.
3. Byrgja brunninn įšur en barniš er dottiš ofan ķ

Ķ žjóšarešlinu og mešal rįšamanna er tilhneiging til aš byrgja brunninn žegar hann er tekinn aš fyllast af börnum. Ašgeršir oft eftirįbyggjandi ķ staš fyrirbyggjandi.
Reynsla mķn eftir nįm, rannsóknir og störf į Noršurlöndunum er aš ašgeršir eru mun meira fyrirbyggjandi.
4. Eigendur, bankastjórar og stjórnir bankanna eru įbyrgir
Eigendur banka létu bankana lįna fyrirtękjum sķnum grķšarlegar upphęšir. Žannig voru lįn til įkvešinna fyrirtękjablokka jafnvel yfir 50% af eiginfjįrgrunni įkvešins banka. Reglur peningamarkašssjóša voru margbrotnar.
5. Įkvešnir lögfręšingar og endurskošendur eru įbyrgir

Žeir sem gengu erinda eigenda banka og stórfyrirtękja.

6. Ašferšafręši viš yfirtöku rķkisins į Glitnir banka

Margt var įbótavant, einkum fagmennska, og kešjuverkun įtti sér staš. Žó sżnir skżrslan aš bönkunum yrši alls ekki bjargaš į žessum tķmapunkti.
7. Stjórnmįlamenn brugšust
Stjórnmįlamenn eiga aš setja heilbrigšar leikreglur fyrir samfélagiš og sjį til žess aš til stašar sé stjórnsżsla fyrir góša framkvęmd žeirra. Ljóst er aš žeir brugšust, og žarf aš taka upp betri ašferšafręši hjį žeim.
Auk žess ķ huga höfundar efi um aš įkvešnir žingmenn hafi gert alveg hreint fyrir sķnum dyrum. Vafalaust veršur slķkt skošaš betur.
8. Hamfarir og fjįrmįlakreppa sem rišu yfir alžjóša hagkerfiš einkum haustiš 2008
Bankakerfiš ķ okkar litla og opna hagkerfi, meš veikum gjaldmišli, var grķšarlega stórt hlutfall af landsframleišslu eša um 12,5 sinnum.
Gjaldmišillinn var, og er mjög veikur og minnsti sjįlfstęši gjaldmišill ķ heimi. Slķkt er ekki įvķsun į stöšugleika.  Žegar fjįrmįlakreppan reiš yfir var žaš berskjaldaš.
9. Ekki hlustaš į trśveršuga erlenda sérfręšinga

Góšar greiningar žeirra voru rakkašar nišur af stjórnmįlamönnum sem og fjölmišlum, sem mešal annars voru ķ eigu eigenda bankanna.
10. Fjölmišlafrumvarpiš

Žaš veršur aš segjast aš Davķš Oddsson hafši rétt fyrir sér varšandi įkvešna žętti fjölmišlafrumvarpsins, žó annaš hafi veriš gallaš. Eignarhald įkvešinna ašila į fjölmišlum er ein af įstęšum andvaraleysis žeirra. Žeir gįtu haft mikil įhrif į almenningsįlitiš og sveigt žaš aš sér.

11. Menntun og fjįrmįlalęsi įbótavant

A
lmenningur var oft aušvelt fórnarlamb fjįrmįlastofnanna žegar kom aš óskynsamlegum lįntökum. Margt fólk ruglar saman hugtökum eins og t.d. nafnvöxtum og raunvöxtum og įttar sig ekki į gengisįhęttu. Kosningaslagorš og ašgeršir um 90% lįn, hjį žjóš sem lengi hefur bśiš viš vaxtaokur, er stór orsakavaldur hér.   
12. Tķmaleysi og įróšur
Fólki var talin trś um aš Ķslendingar vęru svo afskaplega rķkir! Höfundur skrifaši grein um žį hagfręšilegu blekkingu ķ Morgunblašinu įriš 2006 undir nafninu “Ķslendingar sjötta rķkasta žjóš ķ heimi”. Žar  kemur fram aš mikil vinna og vinnuframlag hefur hér mest aš segja og žar meš fjarveru frį fjölskyldum meš tilheyrandi félagslegum kostnaši. Žetta mun žvķ mišur aukast
13. Skortur į įkvešnu višskiptasišferši og skattfręši
Grįa svęšiš var stórt, menn komust upp meš ótrślega hluti ķ višskiptaumhverfinu. Hluti almennings virtist og viršist einnig ekki gera sér grein fyrir til hvers žaš er aš greiša skatta.
14. Hagstjórn įbótavant, einkum frį įrinu 2000 auk veikrar stjórnsżslu

Žensluhvetjandi ašgeršir, skortur į ašhaldi ķ rķkisfjįrmįlum og żmis hagfręšileg lögmįl ķ raun brotin. Aš mörgu leyti var um aš ręša gervihagvöxt keyršan upp meš lįntökum.
15. Sala Landsbankans og Bśnašarbankans

Ašferšafręši sem beitt var og hverjir voru handvaldir sem kaupendur. Forkastanlega vinnubrögš sem mešal annars uršu til žess aš formašur einkavęšingarnefndar sagši upp stöšu sinni meš oršunum „Aldrei kynnst öšrum eins vinnubrögšum„. Enn frekar aš söluveršiš var mešal annars ķ formi lįns frį hinum bankanum! „  Höfundur var žó ekki į móti sölu rķkisbanka.

16. Žjóšhagsstofnun var lögš nišur
Um var aš ręša hlutlausan greiningarašila. Ķ stašinn tóku greiningardeildir bankanna viš spįm!
17. Gjafakvótakerfiš
Ašferšafręši og framkvęmdin. Höfundur er žó ekki į móti kvóta į ašgengi aš fiskimišum, enda mįliš skyllt žar sem fjöldi śtgeršamanna er ķ ęttbįlki mķnum viš nyrsta odda landsins.

Höfundur leyfir sér aš vera bjartsżnn fyrir hönd hins nżja Ķslands, enda bżr mikill kraftur og įręši ķ žjóšinni.  Žó er žörf į langtķmastefnumótun, fyrirbyggjandi ašgeršum og ögušum vinnubrögšum. Auk žess sišfręšikennslu, minnkun efnishyggju, beitingu réttrar ašferšafręši og innrętingu įbyrgšakenndar – sér ķ lagi hjį karlmönnum. Žį er mikilvęgt aš grunnžekking fjįrmįla og hagfręši sé hluti af  nįmi bęši  ķ grunnskólum og framhaldsskólum. Fjöldi fólks og fjölskyldna į um sįrt höfuš aš binda sökum atriša hér talin upp ķ greininni. Höfundi er mikiš ķ mun aš žeir śtrįsargemlingar og ašrir sem tekiš hafa peninga frį žjóšinni greiši sem allra mest til baka. Žaš kżs ég enn frekar en aš žeir sitji ķ lengri tķma į kostnaš skattgreišenda į hvķldarheimilum svo sem Kvķabryggju.


Gosiš og ķmynd Ķslands

Gosiš į Fimmvöršuhįlsi, sem sumir kalla "tśristagos" veršur mjög góš landkynning til lengri tķma litiš! Til skemmri tķma eru įhrifin žau aš;
a) einstaka ašilar verša hręddir viš aš koma til landsins (örfįir hópar hafa afpantaš feršir)
b) margfalt fleiri vilja koma fljótt til aš skoša žetta, svo sem ķ helgarferšir, mikil lyftistöng žvķ t.a.m. fyrir jeppa-, žyrlufyrirtękin og hótel einkum į Sušurlandi
c) Ķsland hefur veriš mjög mikiš ķ fréttum erlendis vegna gossins sem er frįbęr landkynning og ķ raun til lengri tķma litiš milljarša virši!
Į forsķšu www.vistorsguide.is  -  er hęgt aš tengjast myndavél meš beinni śtsendingu frį gosinu.
Eldgosiš hefur ķ raun "hraunaš" yfir umręšuna og ķmyndina ķ nokkrum löndum nęrri okkur (mešal įkvešins hóps amk.) - um Icesave og "Bank Crisis in Iceland". Žaš kom žvķ kannski eins og "himnasending" og einnig hvķld fyrir almenning į Ķslandi frį Icesave.
Ķmyndar og landkynningarmįliš er undirritušum sérlega hugleikiš sökum rannsóknar og stefnumótunar 1997-98 į ķmynd Ķslands og ķslenskra vara og žjónustu erlendis. Mešal annars könnun mešal 600 einstaklinga ķ Danmörku og Svķšžjóš, 5 žarlendra fyrirtękja og 15 fyrirtękja į Ķslandi. Einnig stefnumótunartillögur sem mešal annars fólu ķ sér stofnun Vatnajökulsžjóšgaršs į hįlendinu (unniš uppśr tillögum Sverris Sveins Siguršarsonar um žaš efni frį 1996), stóraukna samvinnu ašila ķ markasmįlum sbr. klasa, og margt fleira.  Nokkrar greinar birtust ķ Morgunblašinu um efniš og višbótarkannanir sem NETIŠ hefur gert į žessu mįlefni sjį http://netid.is/imynd/

Žjóšfélag “A eša B?”

Greinin birtist įšur ķ Morgunblašinu 2008, en er hér skrifuš ķ mars ķ breyttri og uppfęršri mynd, (hśn var einnig send Fréttablašinu ķ lok mars en žar er aš jafnaši löng biš eftir birtingu.)  Žórhildur, amma mķn heitin 11 barna móšir fędd ķ Žistilfirši ķ Noršur Žingeyjarsżslu var vön aš segja aš góš vķsa vęri sjaldan of oft kvešin, sem į sannarlega viš hér. Efniš hefur veriš mér hugleikiš frį unglingsįrum og atburšir lišinna įra hafa minnt mig illilega į. Hęgt er aš bera saman tvö žjóšfélög A og B og spyrja sig hvoru muni vegna betur og borgurum žess.

Ķ žjóšfélagi A er rįšiš ķ stöšur eftir hęfni viškomandi žar sem menntun og reynsla er talin naušsynleg til įkvešinna starfa. Įkvešiš jafnfręši er milli kynja og skošana og skilningur į aš eftir höfšinu dansa limirnir. Hér er įtt viš aš stjórnendur og hęfni žeirra hafa įhrif į allt fyrirtękiš eša stofnunina og žar meš framleišni. Žetta mį einnig kalla aš framleišslužęttir viškomandi stofnunar eša fyrirtękis séu nżttir sem best til aš nį įkvešnum hįmarks afrakstri. Ķ slķku žjóšfélagi gilda aš sjįlfsögšu ešlilegar leikreglur į samkeppnismarkaši, fagleg įkvöršunartaka, reglur į śtbošsmarkaši og gott eftirlit į sviši fjįrmįla-, neytenda-, skatta- og samkeppnismįla. Jafnframt eru reglur og rammar sem varna kennitöluflakki og žvķumlķku. Aš sjįlfsögšu mun žjóšfélag A svo nį til sķn hluta af peningum sem sumir śtrįsarmenn hafa tekiš frį žjóšinni, sem mešal annars gleymdi aš setja almennilegt regluverk ķ kringum žjóšfélagiš, nema hvaš?  Žeir vita jś margir aš žessir fjįrmunir tilheyra landi og žjóš meš réttu!

Ķ žjóšfélagi B er minni įhersla į aš sį hęfasti sé rįšinn ķ hverja stöšu. Stöšuveitingar rįšast oft af tengslum ęttar eša vinįttu viškomandi. Stöšur verša oft athvarf fyrir fyrrum stjórnmįlamenn eša leišitama ungliša. Žaš er oft į kostnaš fagmenntunar tilheyrandi starfa og getur įtt viš allt frį stöšuveitingum ķ opinberum fyrirtękjum til dómskerfis. Sama į stundum viš ķ einkafyrirtękjum og bönkum. Einnig mętti nefna pólitķskt skipaša skólastjóra. Žjóšfélag B leggur jafnframt ekki sérlega mikla įherslu į eftirlitsstofnanir.

Žaš į aš vera skżr krafa ķ upplżstu lżšręšisžjóšfélagi aš hęfasta fólkiš meš tilheyrandi fagmenntun og reynslu sé jafnan rįšiš til starfa hverju sinni. Ķ tķmanna rįs hafa B rįšningarnar kostaš žjóšfélagiš hundruš eša jafnvel žśsundir milljarša. Ég geng reyndar reyndar svo langt aš telja žetta eina af örsökum hrunsins. Vanhęfir stjórnendur eru ein af įstęšum žess aš Ķslendingar žurfa aš vinna meira og lengur en ašrar žjóšir til aš halda uppi góšum lķfskjörum. Sį vinnutķmi mun nś frekar aukast, meš tilheyrandi fjarvistum frį heimili og börnum, eins og flestir žekkja af eigin raun. Žetta hefur mikinn félagslegan kostnaš ķ för meš sér, žvķ og fleiru veršur gert betri skil sķšar meir ķ grein. 
Sem dęmi um stöšuveitingar vęri ęskilegt aš ašalbankastjóri Sešlabankans vęri meš doktorspróf ķ hagfręši, fremur en lögfręšingur, verkfręšingur eša višskiptafręšingur eins og reyndin hefur veriš sķšustu 20 įr eša svo. Alžjóšleg starfsreynsla er lķka naušsynleg fyrir ašila sem ręšst til slķks verks. Nśverandi Sešlabankastjóri uppfyllir loksins žessi skilyrši.

Žaš er einnig mikilvęgt aš hafa mann meš tilheyrandi menntun og kunnįttu ķ starfi višskiptarįšherra svo annaš dęmi sé tekiš. Žar er į ferš annar mašur meš doktorspróf ķ hagfręši sem veldur starfinu vel; leit vęri aš hęfari manni til starfans.
Dómsmįlarįšherra virkar einnig mjög traustvekjandi, sķst vill mašur eiginlega missa žessa 2 fagrįšherra śr rķkisstjórninni! Žó mašur hafi oft veriš ósammįla Žistilfiršingnum Steingrķmi Sigfśssyni, er honum vorkunn aš taka viš žessu bśi. Hann hefur stašiš sig įgętlega og sżnt mikiš žrek viš mjög erfišar ašstęšur og oft sżnt góšan hagfręšilegan skilning sem stundum skorti įšur fyrr. Žaš hefur aukiš į erfišleikana hans aš hjörš hans er oft sundurleit. Hann og stęršfręšingurinn Pétur Blöndal hafa į sķšustu įrum sżnt meiri talnažekkingu en margir ašrir žingmenn. Illugi Gunnarsson, kemur einnig oft meš góš hagfręšileg inngrip og skżringar. Jóhönnu Sig. er hęgt aš virša fyrir margt;  hśn flutti mešal annars įšur nokkur frumvörp um kennitöluflakk, og eins hefur hśn stašiš dyggan vörš um Ķbśšarlįnasjóš, žingflokkur Framsóknarmanna gerši reyndar slķkt hiš sama. 

Breyting į B vinnubrögšum er hagur fólksins og žaš er hagur žjóšfélagsins og skżlaus krafa morgundagsins og framtķšarinnar. Sķšastlišiš įr hafa mįlin žokast ķ rétta įtt.
Miklu betur mį žó ef duga skal og enn meiri fręšsla og bylting hugarfars er naušsynleg. Hvoru žjóšfélaginu vilt žś tilheyra, A eša B? Af hvorri tegundinni veršur hiš nżja Ķsland og hin nżja Reykjavķk?  Gaman vęri aš fį sms skeyti ķ 698 2727 meš vali žķnu į hvort žjóšfélag žś kżst?

P.s.  Žaš er įkvešin śtśrdśr frį efni greinarinnar en veršur aš segjast aš žó Davķš Oddsson hafi gert żmiss mistök, hafši hann hįrrétt fyrir sér varšandi įkvešna žętti fjölmišlafrumvarpsins. Eignarhald aušmanna eins og Jóns Įsgeirs į fjölmišlum er ein af orsökum hrunsins (žessi klausa var ekki sett inn ķ greinina sem send var til Fréttablašsins / Vķsis) enda mķn reynsla aš slķkt hamlar birtingu.

Orsaki vanda

Grein śr Fréttablašinu, nóvember 2009

Um orsakir vandans
Rekja mį żmsar orsakir žess įstands sem nś rķkir ķ žjóšfélaginu. Žvķ mišur hafa bęši stjórnvöld og almenningur ķ gegnum tķšina hugsaš mest um aš fįst viš afleišingar vandans ķ staš žess aš athuga orsakirnar.  Vinnan og umręšur hafa  oftar en ekki snśist um aukatriši ķ staš ašalatriša. Žegar spurt er um įbyrgš bendir gjarnan hver į annan. Hér verša nokkur veigamikil atriši sem mega teljast helstu orsakavaldar óefnanna.

Eftirlit og eftirlitsstofnanir
Stofnanir eins og Fjįrmįlaeftirlitiš, Samkeppniseftirlitiš, Neytendastofa og Skattrannsóknarstjóri hafa oft reynst veikburša og mįttlitlar og ekki nęgilega sjįlfstęšar og óhįšar, jafnvel hįšar pólitķsku valdi. Žaš er meš ólķkindum aš višskipti innherja og eigenda ķ bönkum hafi fariš fram hjį Fjįrmįlaeftirlitinu og stjórnvöldum. Žegar mįl hafa svo veriš tekin fyrir hefur rekstur žeirra tekiš allt of langan tķma. Įgętar stofnanir eins og Samkeppniseftirlitiš hafa tępast nęgan mannafla til aš vinna ķ stęrstu mįlunum.  Af žeim sökum er ekki tķmi til aš vinna fljótt og skilvirkt ķ żmsum umfangsminni mįlum, sem žó eru mikilvęg til aš stušla aš heilbrigšu višskiptaumhverfi. Nišurskuršur fjįrmagns til žessarar stofnunar er žvķ ekki góšar fréttir. Dęmi um óheilbrigši višskiptaumhverfisins ķ įranna rįs er hve ótrślega aušvelt žaš hefur veriš fyrir fyrirtęki aš skipta um rekstrarfélög og kennitölur og žannig sleppa viš skuldir, sem žannig falla oft į skattgreišendur. Žessir višskiptaósišir eiga aš mķnu įliti stóran žįtt ķ žeim vanda sem žjóšfélagiš stendur nś frammi fyrir. Óhętt er aš fullyrša aš fjöldi ašila hafi tekiš žįtt ķ višskiptalķfinu įn žess aš eiga žangaš erindi. 

Mannaušur og mannval
Ķ hverju žjóšfélagi skiptir miklu aš rįšiš sé ķ stöšur eftir hęfni einstaklinga s.s. menntun og reynslu, en ekki eftir öšrum, óskyldum višmišum.Mér er minnistętt aš ķ brśškaupsveislu į Indlandi snemma į įrinu var ég spuršur af žarlendum manni hvort žaš vęri rétt sem hann hefši lesiš aš fjįrmįlarįšherra Ķslands vęri dżralęknir? Žaš fannst honum merkileg frétt aš ekki skyldi ķ žaš starf veljast mašur meš menntun į sviši fjįrmįla og hagfręši.  Ķ sömu stjórn var višskiptarįšherra sagnfręšingur. Žeir sem hafa stjórnaš rįšuneytum, bönkum og eftirlitsstofnunum hér į landi hafa oft ekki haft višeigandi bakgrunn.  Hiš sama mį lķklega segja um fréttamenn sem reynt hafa aš kryfja flókin višskiptamįl, aš žį hafi vantaš žį žekkingu sem til žurfti. Eign og įhrif hagsmunaašila og gerenda į sömu mišlum hafa bersżnilega haft mjög skašleg įhrif į alla umręšu.  Davķš Oddsson hafši lķklega rétt fyrir sér um žörfina į fjölmišlalögum, en skortur į slķkum lögum kann aš vera ein orsök žess hve illa fór.

Menntun og fjįrmįlalęsi
Į tķmum uppsveiflunnar var almenningur ótrślega aušvelt fórnarlamb bankanna žegar kom aš óskynsamlegum lįntökum. Auglżsingar bankanna voru oft villandi og žar mį nefna margar auglżsingar um erlend lįn įriš 2007. Žaš er brżnt aš grunnžekking fjįrmįla sé hluti af  nįmi bęši ķ grunnskólum og framhaldsskólum. Žvķ mišur ruglar margt fólk saman żmsum hugtökum eins og t.d. nafnvöxtum og raunvöxtum. Ķ kjölfar auglżsinga og oft of mikillar efnishyggju hefur fólk svo tekiš lįn į fįrįnlegum kjörum. Kosningaslagorš Framsóknarflokksins  į sķnum tķma um 90% lįn, hjį žjóš sem lengi hefur bśiš viš vaxtaokur, eru einnig einn af orsakavöldum hér.   

Vinna
Landsmenn voru lengi vel aldir upp viš žann sannleik aš Ķslendingar vęru svo rķkir, jafnvel sjötta rķkasta žjóš ķ heimi.  Žį var ekki kafaš bak viš tölurnar og rżnt ķ skżringarnar sem eru mešal annars lengri vinnuvika en ķ flestum Evrópulöndum og atvinnužįtttakan er mest af löndum OECD. Žį er hlutfall kvenna į vinnumarkaši hįtt og atvinnužįtttaka eldra fólks. Börn byrja fyrr aš vinna hérlendis en ķ samanburšarlöndum og allmörg börn vinna meš skóla, ķ frķum og svo framvegis. Žetta skżrir aš miklu leyti rķkan hagvöxt undanfarin įr.  Mikil vinna hefur žvķ boriš uppi lķfskjörin, og til marks um žaš žjóšaržel mį nefna orš eins og žręlduglegur, sem mér vitandi finnst ekki ķ tungumįlum annarra žjóša. Önnur “žręlaorš” eru žręlskemmtilegur, žręlfyndinn og žręlgott.  Ég vona svo sannarlega aš žegar upp veršur stašiš verši hinn venjulegi launažręll ekki einn um aš taka įbyrgš sinna fjįrhagslegu gjörša, heldur falli sś įbyrgš einnig į stjórnendur og eigendur banka og annarra fjįrmįlafyrirtękja og stjórnmįlamenn.

Hįkon Žór Sindrason
Höfundur er framkvęmdastjóri


Draumur

Mig dreymdi sérstakan draum - ég svaf ķ 2 vikur frį 29. september og į žeim tķma fór žrķr stęrstu bankar landsins ķ žrot eša voru yfirteknir af rķkinu og einstaklingar, fyrirtękiš og žjóšfélagiš töpušu ŽŚSUNDUM milljarša.


Tölur og įbyrgš

Erlendar skuldbindingar Ķslands voru   12.000.000.000.000 ( Tólf žśsund milljaršar )
Gjaldeyrisvaraforši Sešlabankans            500.000.000.000  ( Fimm hundruš milljaršar)  

Erlendar skuldbindingar nema žvķ 24 földum gjaldeyrisvaraforša landsins.  Talan er heildarskuldir žjóšarbśssins žar meš tališ banka, fyrirtękja og einstaklinga. Eignir koma aš sjįlfsögšu į móti žessu.  Skuldir bankanna eru yfir 50% af žessari tölu!
Eiginfjįrhlutfall hinna mjög svo skuldsettu ķslensku banka var eftirfarandi žann 30.jśnķ; Kaupžing 11,2%, Glitnir 11,2%, Landsbankinn 10,3% og Straumur 25,4% (heimild: Vilhjįlmur Bjarnason). 

Įstęšur hrunsins
Stęrsta orsökin eru hamfarir sem rišiš hafa yfir alžjóša hagkerfiš- fjįrmįlakreppa.  Ķ okkar litla og opna hagkerfi var bankakerfiš grķšarlega stórt hlutfall af landsframleišslu eša um 12,5 sinnum landsframleišsla, til samanburšar er Ķrlands 2 sinnum og Bretland 4 sinnum.  

Annaš atriši ber aš nefna sem er aš eigendur viškomandi banka hafa lįtiš bankana lįna sķnum fyrirtękjum grķšarlegar upphęšir (hér er ekki sagt aš kjör į viškomandi lįnum hafi veriš óešlileg, slķkt žarf žó aš rannsaka betur), mikiš af žvķ er ķ svoköllušum Sjóšsbréfum. 

Hverjir eru įbyrgir?

  1. Bankastjórar viškomandi banka
  2. Eigendur og stjórnir - sem eru yfir viškomandi bankastjórum:
    a)  Glitnis
    b)  Landsbankans
    c)  Kaupžing
  3. Fjįrmįlaeftirlitiš
  4. Sešlabankinn
  5. Rķkisstjórnin sem "yfirmašur"  3. og 4.
  6. Orš Sešlabankastjóra ķ hita leiksins voru mjög óįbyrg, žrįtt fyrir sannleikskorn ķ mörgu.
  7. Gordon Brown forsętisrįšherra Bretlands orš hans voru olķa į eldinn og įttu žįtt ķ aš Kaupžing banki varš yfirtekinn af rķkinu.

    Ķmynd Ķslands erlendis hefur bešiš mikin įlitshnekk samfara žessum hörmungum.  Žessir atburšir eru aušvitaš ekki einskoršašir viš Ķsland til aš mynda voru žrķr helstu bankar Bretlands žjóšnżttir aš hluta ķ dag mįnudaginn 13.október. 


Laun bankamanna og hruniš

Nś höfum viš žjóšin į skömmum tķma eignast 3 banka. 

Žaš er athyglisvert aš skoša laun żmissa bankamanna ķ fyrra samkvęmt tķmariti Frjįlsar verslunnar, ekki sķst ķ ljósi hruns bankana į sķšustu dögum. Tölurnar finnst manni alveg slįandi!, sem og starfslokasamningar sem geršir hafa veriš ķ gegnum tķšina flestir hverjir įn sjįanlegrar įrangursmęlingar.  Hér eru nokkrar tölur um mįnašarlaun į įrinu 2007: 

a)   Hreišar Mįr, forstjóri Kaupžings banka kr. 61,867 milljón (auk kaupréttarsamninga aušvitaš).

b)   Lįrus Welding, forstjóri Glitnis kr. 26,458 milljón (fékk auk žess ef ég man rétt 200  milljónir žegar hann byrjaši).

c)   Steinžór Gunnarsson, forstöšumašur, veršbréfamišlunar Landsbankans kr. 29,473 milljón.

d)   Kristjįn Arason, framkvęmdastjóri Eignastżringar Glitnis kr. 19,1 milljón (eiginmašur Žorgeršar Katrķnar, sį sem aš skattgreišendur greiddu fyrir til aš fara į śrslitaleikinn į Ólympķuleikunum Frakkaland – Ķsland hann var žį aš fara ķ annaš skipti.)

 

Žaš er svolķtiš hętt viš žvķ aš margir žessir žurfi aš lękka ķ launum samfara žvķ aš žetta verši rķkisbankar.  Jafnvel fara nišur ķ laun sem verša sem nemur launum forseta Ķslands eša einungis kr. 1,774 milljón į mįnuši.

Ég skoša kannski viš tękifęri hve hįtt hlutfall af gjöldum laun og starfsloksamningar hafa veriš.

Ķslensk stjórnmįl og aš sumu leyti višskiptalķfiš einkennast öšru fremur af žvķ aš yfirleitt er enginn dreginn til įbyrgšar

Heimild: Frjįls Verslun, 6.tbl.2008 


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband